Yaralanmalarda İlk Yardım

Yara, bir travma sonucunda derinin ya da mukozanın bütünlüğünün bozulmasıdır. Trafik kazalarında karşılaşılan yaralanmaların büyük bölümü, doğru ve zamanında müdahaleyle daha ciddi komplikasyonlara dönüşmeden atlatılabilir. Bir yaranın ciddiyeti yalnızca görüntüsüyle değil; derinliği, konumu, kanama miktarı ve altında yatan doku ya da organ hasarıyla belirlenir; bu yüzden küçük görünen bazı yaralar dahi mutlaka değerlendirilmelidir.

Yara çeşitleri

Yaralar oluşum şekline göre sınıflandırılır. Kesikli yaralar bıçak veya cam gibi keskin kenarlı cisimlerle oluşur ve genellikle düzgün kenarlıdır; kenarları düzgün olduğu için dikişle kapatılması diğer yara türlerine göre daha kolaydır. Ezikli yaralar taş, yumruk ya da sopa gibi künt darbelerle meydana gelir; deri bütünlüğü bozulmasa bile altındaki doku ve kaslarda ciddi hasar oluşabilir, bu nedenle morarma ve şişlik eşlik eden ezikli yaralar hafife alınmamalıdır. Delici yaralar çivi veya iğne gibi sivri uçlu cisimlerin batmasıyla oluşur; giriş deliği küçük görünse de iç organ hasarı ciddi olabilir, özellikle göğüs ve karın bölgesindeki delici yaralanmalarda dış görünüm yanıltıcı olabilir. Parçalı yaralar, çekme veya takılma sonucu deri ve yumuşak dokunun bir kısmının ya da tamamının ayrılmasıyla oluşur ve ciddi kanamaya yol açar. Enfekte yaralar ise ısırık, çok kirli ya da üzerinden altı saatten fazla zaman geçmiş yaralardır; mikrop kapma olasılığı yüksektir ve bu tür yaralar genellikle dikişle değil, açık bırakılarak iyileştirilir.

Basit yaralarda müdahale

Basit bir yarada önce yara içindeki toz, toprak ve yabancı maddeler bol suyla yıkanarak uzaklaştırılır; yıkama işlemi yaranın ortasından dışa doğru dairesel hareketlerle yapılırsa çevredeki mikropların yaraya taşınması engellenmiş olur. Kanama varsa, kanayan yere basınç uygulanarak ve kalp seviyesinin üzerinde tutularak durdurulmaya çalışılır. Açık yaraların üzerine kesinlikle pamuk konulmaz; pamuk lifleri yaraya yapışarak iyileşmeyi geciktirir ve enfeksiyon riskini artırır, ayrıca yaradan çıkarılırken yeni bir kanamaya da yol açabilir. Temiz bir gazlı bezle örtülen yara, ciddiyse mutlaka 112 aranarak sağlık ekiplerine bildirilir. Yara üzerine sarılan bandaj, kan dolaşımını engellemeyecek sıkılıkta olmalı; bandajın altındaki parmaklarda morarma, soğukluk veya his kaybı gözlenirse bandaj gevşetilmelidir.

Yaraya batan cisim varsa

Yaraya batmış bir cisimle (cam parçası, metal, ahşap gibi) karşılaşıldığında, cisim kesinlikle çıkarılmaz. Cismin çıkarılması, o ana kadar cismin bastırdığı bir damarın açılmasına ve ani, ciddi kanamaya yol açabilir. Bunun yerine cismin etrafına basınç uygulanarak kanama kontrol altına alınır ve cisim hareket etmeyecek şekilde sabitlenir; bu amaçla cismin çevresine halka şeklinde katlanmış bezler yerleştirilip üzerine bandaj sarılabilir. Kazazede bu haliyle, cisme dokunulmadan sağlık kuruluşuna ulaştırılır; taşıma sırasında cismin sabit kalmasına özellikle dikkat edilmelidir.

Göğüs ve karın yaralanmaları

Delici göğüs yaralanmalarında kazazede yarı oturur pozisyona getirilir; havanın akciğerlere dolarak durumu ağırlaştırmaması için açık yara üzerine temiz bir bez, basınç yapmadan kapatılır. Bu tür yaralanmalarda hava, göğüs boşluğuna girip çıkarken ıslık sesi çıkarabilir; bu durum ciddi bir işaret olup derhal sağlık ekibine bildirilmelidir. Delici karın yaralanmalarında ise kazazede sırt üstü yatırılır, dizler bükülü tutulacak şekilde pozisyon verilir; bu, karın kaslarındaki gerginliği azaltarak ağrıyı hafifletir. Karın içinden dışarı çıkan organlar asla içeri sokulmaya çalışılmaz; üzeri nemli, temiz bir bezle örtülerek sabit tutulur, organların kurumasını önlemek ve enfeksiyon riskini azaltmak için bu nem korunmalıdır. Her iki durumda da kazazedeye ağızdan yiyecek ya da içecek verilmez, çünkü ameliyat gerekebilecek bir durumda mide dolu olmamalıdır ve doluluk, anestezi sırasında aspirasyon riskini artırır.

Yara bakımında sık yapılan hatalar

Uygulamada sıkça karşılaşılan bir hata, yaranın "hava alsın" düşüncesiyle açıkta bırakılmasıdır; oysa açık bırakılan bir yara hem kirlenmeye hem de yeniden kanamaya daha açıktır, doğru yaklaşım temiz bir örtüyle kapatmaktır. Bir diğer yaygın hata, kanamayı durdurmak amacıyla yaraya doğrudan buz uygulamaktır; buzun cilde doğrudan teması donuk yanığına benzer bir doku hasarına yol açabileceğinden buz her zaman bir bez ya da havluya sarılarak kullanılmalıdır.

Genel uyarılar

Yanık yüzeylerinde olduğu gibi açık yaralarda da diş macunu, salça, yoğurt gibi ev tipi maddeler kesinlikle sürülmemelidir; bu uygulamalar enfeksiyon riskini artırır ve tıbbi değerlendirmeyi zorlaştırır. Ayrıca artık standart ilk yardım çantalarında tentürdiyot ve oksijenli su bulunmamaktadır; tentürdiyot açık yara üzerinde canlı hücrelere zarar vererek iyileşmeyi geciktirirken, oksijenli su da iç organ yaralanmalarında yanlışlıkla kullanıldığında zarar verici olabilmektedir. Bu nedenle güncel ilk yardım çantalarının içeriği, serum fizyolojik, steril gazlı bez, bandaj ve yapışkan flasterler gibi daha güvenli malzemelere doğru güncellenmiştir.