Yanık, Sıcak Çarpması ve Donmalarda İlk Yardım
Yanık, ısı, elektrik, kimyasal madde, güneş ışını, sürtünme ya da aşırı soğuk gibi etkenlerin yol açtığı doku hasarıdır. Trafik kazalarında özellikle araç yangınları ve akü/pil kaynaklı kazalarda karşılaşılabilen bu yaralanma türü, derinliğine göre farklı şekilde ele alınır. Yanığın ciddiyeti yalnızca derinliğine değil, aynı zamanda vücut yüzeyinde kapladığı alana ve yüz, eller, ayaklar ve genital bölge gibi hassas bölgeleri içerip içermediğine göre de değerlendirilir.
Yanık dereceleri
Birinci derece yanıklarda derinin yalnızca en üst tabakası etkilenir; deri bütünlüğü bozulmaz, kızarıklık, ağrı ve hafif şişlik görülür, genellikle bir hafta içinde iz bırakmadan iyileşir. Güneş yanığı bu türe tipik bir örnektir. İkinci derece yanıklarda derinin üst ve orta tabakaları etkilenir, kızarıklık yanında içi sıvı dolu kabarcıklar (bül) oluşur; bu kabarcıklar kesinlikle patlatılmamalıdır, çünkü kabarcığın altındaki sıvı dokuyu enfeksiyona karşı koruyan doğal bir bariyer görevi görür. İyileşme iki ila dört hafta sürebilir ve iz bırakabilir. Üçüncü derece yanıklarda derinin tüm katmanları hasar görür, deri beyazımsı, kahverengi ya da kömürleşmiş görünebilir; sinir uçları da hasar gördüğü için bu bölgede ağrı hissi azalmış olabilir, iyileşme uzun sürer ve kalıcı iz bırakır. Elektrik veya araç yangını kaynaklı yanıklarda solunum ve dolaşım güçlüğü de eşlik edebilir; yüz ve boyun bölgesindeki yanıklarda hava yolunda şişme riski nedeniyle özellikle dikkatli olunmalıdır.
Yanıkta ilk yardım
Yanık bölgesine önce soğuk (buz değil) musluk suyu, en az 10-15 dakika boyunca uygulanır; bu hem ağrıyı azaltır hem de yanığın derinleşmesini önler ve dokudaki ısının yayılmasını durdurur. Buz veya buzlu su kullanılmaz, çünkü aşırı soğuk doku hasarını artırarak donuk yanığı benzeri ikinci bir zarara yol açabilir. Yanan bölgedeki yüzük, saat, bilezik gibi takılar hemen çıkarılmalıdır, çünkü ilerleyen saatlerde oluşabilecek şişlik nedeniyle çıkarmak zorlaşabilir ve dolaşımı engelleyebilir. Yanan kısmın üzeri temiz, tüy bırakmayan bir bezle örtülür; üzerine hiçbir madde sürülmez. Diş macunu, salça, yoğurt gibi ev tipi uygulamalar kesinlikle yapılmamalıdır, çünkü bu maddeler enfeksiyon riskini artırır ve tıbbi değerlendirmeyi zorlaştırır. Kazazedenin bilinci yerindeyse ve yanık yaygın değilse azar azar su içirilebilir; vücut yüzeyinin geniş bir kısmını kapsayan yanıklarda ise sıvı kaybı ciddi boyutlara ulaşabileceğinden kazazede en kısa sürede sağlık kuruluşuna ulaştırılmalıdır.
Kıyafet yanığa yapışmışsa zorla çekilip çıkarılmaz; yapışmayan kısımlar kesilerek uzaklaştırılır, yapışan kısım olduğu gibi bırakılıp üzerinin soğuk suyla soğutulmasına devam edilir. Elektrik çarpması sonucu oluşan yanıklarda, müdahaleden önce kazazedenin elektrik kaynağıyla temasının kesildiğinden emin olunmalıdır; aksi halde kurtarıcı da akıma kapılabilir.
Sıcak çarpması
Uzun süre yüksek sıcaklığa veya doğrudan güneşe maruz kalma sonucu vücut ısı dengesini kaybettiğinde sıcak çarpması ortaya çıkar; yaz aylarında klimasız araçlarda uzun süre bekleyen sürücüler ve özellikle sıcak havada araç içinde bırakılan çocuklar bu risk grubundadır. Baş dönmesi, bulantı, ciltte kızarıklık ve kuruma, hızlı nabız ve bilinç bulanıklığı görülebilir; ileri vakalarda vücut sıcaklığı 40 santigrat derecenin üzerine çıkabilir ve nöbet gelişebilir. Bu durumda kazazede derhal serin ve gölgeli bir ortama alınmalı, sıkı kıyafetleri gevşetilmeli, ıslak bezlerle vücudu (özellikle boyun, koltuk altı ve kasık gibi büyük damarların yüzeye yakın olduğu bölgeler) soğutulmalı ve bilinci açıksa yudum yudum su içirilmelidir. Bilinç kaybı varsa vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır; sıcak çarpması tedavi edilmezse organ yetmezliğine kadar ilerleyebilen ciddi bir tablodur.
Donma ve soğuk yaralanmaları
Aşırı soğuğa uzun süre maruz kalma, özellikle parmak, burun ve kulak gibi uç bölgelerde donmaya yol açabilir. Donmuş bölgede solukluk, sertlik ve his kaybı görülür; ilerleyen aşamalarda cilt rengi morarabilir. Müdahalede donmuş bölge asla ovularak veya doğrudan ateşe yaklaştırılarak ısıtılmaz; ovma, donmuş doku içindeki buz kristallerinin hücrelere zarar vermesine yol açarken, doğrudan ateş his kaybı nedeniyle fark edilmeyen ek yanıklara neden olabilir. Bunun yerine kazazede ılık bir ortama alınır, donmuş bölge ılık suyla (sıcak değil, yaklaşık vücut ısısında) yavaşça ısıtılır ve kuru, temiz bir örtüyle sarılır. Vücut genel olarak soğumuşsa (hipotermi), ıslak kıyafetler çıkarılıp kuru örtülerle sarılmalı ve sağlık kuruluşuna ulaştırılmalıdır; hipotermik bir kazazedede nabız ve solunum çok yavaşlamış olabileceğinden, nabız kontrolüne normalden daha uzun süre (30 saniyeye kadar) ayrılmalıdır.