Kırık, Çıkık ve Burkulmalarda İlk Yardım

Trafik kazalarının en sık görülen sonuçlarından biri kemik ve eklem yaralanmalarıdır. Kırık, çıkık ve burkulma birbirine benzer görünse de farklı yapılardır ve ilk yardım yaklaşımı ortak bir kuralda birleşir: hareket ettirmemek ve sabitlemek. Bu üç durumu birbirinden kesin olarak ayırt etmek çoğu zaman ancak röntgen gibi görüntüleme yöntemleriyle mümkün olduğundan, ilk yardımcı emin olamadığı her durumu en kötü ihtimal olan kırık gibi ele almalıdır.

Üç kavram arasındaki fark

Kırık, darbe sonucu kemiğin anatomik bütünlüğünün bozulmasıdır. Kemik ucu deriden dışarı çıkmışsa buna açık kırık denir ve enfeksiyon riski taşıdığı için özellikle dikkatli ele alınmalıdır; kemiğin deri altında kalıp deri bütünlüğünün bozulmadığı duruma ise kapalı kırık denir. Çıkık, eklemi oluşturan kemik yüzeylerinin kalıcı olarak yerinden ayrılmasıdır; genellikle şiddetli ağrı ve eklemde belirgin şekil bozukluğuyla kendini gösterir, omuz ve parmak eklemlerinde trafik kazaları sonrası sıkça görülür. Burkulma ise eklem yüzeylerinin yalnızca anlık ve geçici olarak ayrılmasıdır; şişlik, kızarıklık, ağrı ve hareket kaybı görülür ama kemik yapısı bozulmaz, en sık ayak bileğinde karşılaşılan bir yaralanma türüdür.

Kırık şüphesini düşündüren bulgular

Bir bölgede kırık olup olmadığını kesin olarak anlamak sağlık personelinin işi olsa da, ilk yardımcı bazı bulgulara dikkat ederek şüpheyi güçlendirebilir: bölgede belirgin şekil bozukluğu, anormal hareket (eklem olmayan bir noktada bükülme), hareketle artan şiddetli ağrı, şişlik ve morarma, hareket kaybı ve bazen kemik sürtünme sesi (krepitasyon) bu bulgular arasındadır. Bu bulgulardan biri veya birkaçı varsa bölge kırıkmış gibi ele alınıp sabitlenmelidir.

Ortak müdahale kuralı

Her üç durumda da kazazede sarsılmaz ve hareket ettirilmez. Kanama varsa öncelikle durdurulur. Kazazede taşınmadan önce yaralı bölge, tahta parçası, gazete rulosu veya sert herhangi bir cisimle atel yapılarak hareketsiz hale getirilir; atel, yaralı bölgenin üst ve alt eklemini de kapsayacak şekilde uygulanmalıdır, örneğin ön kol kırığında hem bilek hem dirsek eklemi atelin içinde kalmalıdır. Atel bağlanırken parmak uçları görünür bırakılmalı ve renk, sıcaklık, his kaybı olup olmadığı düzenli kontrol edilmelidir; morarma ya da soğukluk fark edilirse atel gevşetilmelidir. Çıkık asla yerine oturtulmaya çalışılmaz; bu işlem yalnızca sağlık personeli tarafından yapılabilir, aksi halde çevredeki damar ve sinirlere ciddi zarar verilebilir.

Açık kırıklarda özel dikkat

Açık kırıkta kemik uçları görünüyorsa, bu uçlara kesinlikle dokunulmaz ve yerine yerleştirilmeye çalışılmaz. Yara üzerine temiz bir gazlı bez kapatılarak kanama ve enfeksiyon riski en aza indirilir; kanama varsa kemik ucunun etrafından, doğrudan üzerine bası yapmadan basınç uygulanır. Kazazede bu haliyle sabitlenip en kısa sürede sağlık kuruluşuna ulaştırılmalıdır; açık kırıklarda enfeksiyon riski kapalı kırıklara göre çok daha yüksek olduğundan zaman kaybı ayrıca önemlidir.

Burkulmalarda soğuk uygulama

Burkulan bölgeye ilk 15-20 dakika boyunca soğuk uygulama yapılması şişliği azaltır; bölge kalp seviyesinin üzerinde tutulur ve hareket ettirilmez. Sıkıştırıcı bir bandajla tespit edilen bölge, 12 saat kadar soğuk tutulduktan sonra ihtiyaç halinde sıcak uygulamaya geçilebilir. Bu yaklaşım, yaygın olarak dinlendirme, soğuk uygulama, bası ve yükseltme adımlarının baş harflerinden oluşan bir prensiple özetlenir. Bu süreç boyunca ambulans ekipleri gelene kadar bölgenin ısısı, nabzı ve rengi düzenli olarak kontrol edilmelidir; bölgenin morarması veya soğuması dolaşım sorununa işaret edebilir ve derhal sağlık ekibine bildirilmelidir.

Omurga şüphesi olan olgularda

Trafik kazalarında baş, boyun veya sırt bölgesinde kırık şüphesi varsa yaklaşım çok daha temkinli olmalıdır. Kazazede kesinlikle gerekmedikçe hareket ettirilmemeli, baş-boyun-gövde ekseni bozulmadan beklenmelidir. Kazazede bilinci açık olsa ve kendisi hareket etmek istese dahi, omurga yaralanması şüphesi varken izin verilmemeli, sakinleştirilerek sabit kalması sağlanmalıdır. Böyle bir durumda tek kurtarıcı ile taşıma yalnızca hayati tehlike (yangın gibi) söz konusuysa yapılır; aksi halde uzman ekiplerin gelmesi beklenir.

Sınav açısından hatırlanması gereken önceliklendirme

Sürücü adayları için sık sorulan bir soru tipi, birden fazla yaralanmanın bir arada olduğu senaryolarda hangi müdahalenin önce yapılacağıdır. Genel kural şudur: kanama ve solunum durması gibi hayatı doğrudan tehdit eden durumlar, kırık ve çıkık gibi hayatı doğrudan tehdit etmeyen ancak sakatlık riski taşıyan durumlardan her zaman önce ele alınır. Bir kazazedede hem kanama hem kırık varsa, önce kanama durdurulur, ardından kırık sabitlenir.