Bilinç Bozukluklarında İlk Yardım: Bayılma ve Şok

Bilinç bozukluğu, kişinin çevresiyle ve kendisiyle olan farkındalığının kısmen ya da tamamen kaybolması durumudur. Trafik kazalarında hem doğrudan travmaya bağlı olarak hem de kan kaybı, ağrı ya da korku gibi dolaylı nedenlerle ortaya çıkabilir; bu yüzden ayırt edici belirtileri tanımak müdahalenin hızını ve yönünü belirler. Bilinç bozukluğunun altında yatan neden basit bir bayılmadan hayati tehlike arz eden bir şok tablosuna kadar geniş bir yelpazede olabileceğinden, her bilinç kaybı vakası dikkatle değerlendirilmelidir.

Bayılma nedir

Bayılma, beyne giden kan akışının geçici olarak azalması sonucu ortaya çıkan kısa süreli bilinç kaybıdır. Uzun süre ayakta kalma, ani ayağa kalkma, aşırı sıcak ortam, açlık, yoğun duygusal stres ya da kan görme gibi tetikleyicilerle ortaya çıkabilir. Baş dönmesi, ciltte solukluk, terleme ve zayıf nabız gibi belirtilerle kendini gösterir; kişi genellikle sözlü uyarana yanıt veremese de ağrılı bir uyarana tepki verebilir. Bayılan kişinin elbiseleri boyun, göğüs ve karın bölgesinden gevşetilir; beyne kan gitmesini kolaylaştırmak için düz bir zeminde sırt üstü yatırılıp ayakları hafifçe yukarı kaldırılır. Baş altına kesinlikle yastık konulmaz. Kendine geldiğinde su veya şekerli bir içecek azar azar verilebilir; bayılma tekrarlıyorsa ya da bilinç birkaç dakika içinde açılmıyorsa mutlaka 112 aranmalıdır.

Şok nedir ve neden tehlikelidir

Şok, dolaşım sisteminin vücut dokularına yeterli kan ve oksijen taşıyamaması sonucu ortaya çıkan, hızla ağırlaşabilen bir tablodur. En sık görülen türü, kanama ya da aşırı sıvı kaybına bağlı gelişen hipovolemik şoktur; trafik kazalarında görülen şokların büyük çoğunluğu bu gruptadır. Bunun yanında kalbin pompalama gücündeki azalmaya bağlı kardiyojenik şok, omurga ve omurilik hasarına bağlı nörojenik şok, ciddi bir alerjik reaksiyona bağlı anafilaktik şok ve ciddi enfeksiyonlara bağlı septik şok da görülebilen diğer şok türleridir. Bu türlerin ortak noktası, altta yatan neden ne olursa olsun dokulara yeterli kan ve oksijen ulaşamamasıdır.

Şoktaki bir kazazedede halsizlik, huzursuzluk, ciltte solukluk ve soğuk ter, hızlı-zayıf nabız, yüzeysel solunum, bulantı ve göz bebeklerinde büyüme gözlenebilir; kazazede giderek daha sessiz ve ilgisiz hale gelebilir, bu durum bazen yanıltıcı biçimde sakinleşme olarak algılanabilir ama aslında tablonun kötüleştiğine işaret eder. Zamanında müdahale edilmezse tablo hızla kötüleşerek bilinç kaybına ve hayati tehlikeye dönüşebilir; şok, tek başına bir hastalık değil, altta yatan ciddi bir sorunun sonucu olduğu için asıl nedenin (kanama gibi) aynı anda kontrol altına alınması gerekir.

Şokta ilk yardım

Şok şüphesi olan bir kazazedede öncelik 112'yi aramaktır. Varsa kanama gibi şokun nedeni olabilecek durum eş zamanlı olarak kontrol altına alınır. Kazazede sırt üstü yatırılır, mümkünse ayakları 30-40 santimetre kadar yukarı kaldırılır; bu pozisyon, alt uzuvlardaki kanın kalbe ve beyne doğru daha kolay ulaşmasını sağlar. Ancak baş, boyun, omurga ya da bacak kırığı şüphesi varsa bu pozisyon uygulanmaz, kazazede bulunduğu şekilde bırakılır. Vücut ısısının düşmesini önlemek için üzerine bir örtü örtülür; şoktaki bir vücut ısı kaybına karşı daha savunmasızdır ve düşen vücut ısısı tabloyu ağırlaştırabilir. Kazazede sakinleştirilmeye çalışılır ancak bilinci kapalıysa ya da kusma riski varsa ağızdan kesinlikle hiçbir şey verilmez; sağlık ekibi gelene kadar solunum ve bilinç durumu sürekli izlenir.

Göğüs ağrısında yaklaşım

Göğsünde ani ve kuvvetli ağrı tarifleyen bir kişide kalple ilgili acil bir durum akla gelmelidir. Bu ağrı genellikle göğüs ortasında baskı ya da sıkışma hissi şeklinde tarif edilir ve sol kola, çeneye ya da sırta yayılabilir; buna nefes darlığı, soğuk terleme ve bulantı eşlik edebilir. Kazazedeye yarı oturur pozisyon verilir, kullandığı reçeteli ilaçlar varsa (örneğin kalp hastalarının yanında taşıdığı dil altı ilaçları) almasına yardımcı olunur ve derhal 112 aranır. Kazazede hiçbir şekilde tek başına bırakılmamalı, sağlık ekibi gelene kadar yakından izlenmelidir; bilinç kaybı ve solunum durması gelişirse vakit kaybetmeden temel yaşam desteğine geçilmelidir.

Nöbet (konvülsiyon) geçiren kazazedede yaklaşım

Trafik kazası sonrası travmaya ya da altta yatan bir hastalığa bağlı olarak nöbet gelişebilir. Nöbet sırasında kazazede zorla tutulmaz ve ağzına hiçbir cisim sokulmaya çalışılmaz; bu, hem kazazedeye hem de kurtarıcıya zarar verebilir. Bunun yerine çevredeki sert ve keskin cisimler uzaklaştırılarak kazazedenin kendine zarar vermesi engellenir, mümkünse başının altına yumuşak bir şey konulur. Nöbet sona erdikten sonra kazazede yan yatış pozisyonuna alınır ve bilinç durumu değerlendirilerek 112 aranır.