Trafikte en çok kafa karışıklığına yol açan konuların başında geçiş hakkı gelir. Kim önce geçecek, kim bekleyecek? Cevap her zaman basit değildir; çünkü kurallar kavşağın türüne, yolun niteliğine ve araç tipine göre farklılaşır.
2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu bu iki kavramı net biçimde ayırır.
Geçiş hakkı, yayaların ve araç sürücülerinin diğer yaya ve araç sürücülerine göre yolu kullanmadaki öncelik hakkıdır. Trafikteki herkes bu kurala tabidir.
Geçiş üstünlüğü ise yalnızca belirli görevdeki araçlara tanınan ayrıcalıktır. Bu araçlar, can ve mal güvenliğini tehlikeye sokmamak şartıyla trafik kısıtlama ve yasaklarına uymak zorunda değildir. Geçiş üstünlüğü bir ayrıcalık değil, sorumluluktur; görev dışında kullanılamaz.
Geçiş üstünlüğüne sahip araçların kendi aralarında da bir öncelik sıralaması vardır. Sıralama şöyledir:
1. Cankurtaran (ambulans) — en yüksek öncelik 2. İtfaiye araçları 3. Polis ve zabıta araçları 4. Sivil savunma araçları
Bu araçların tamamı yalnızca görev sırasında ve sesli ile ışıklı uyarı cihazlarını kullanırken bu haklara sahiptir. Geçiş üstünlüğüne sahip bir araç yaklaştığında her sürücü hızını azaltmalı, gerekirse durmalı ve aracın geçişini kolaylaştırmalıdır. Bu araçların önüne geçmek veya aralarına girmek kesinlikle yasaktır.
Ana yol, üzerindeki trafiğin öncelikli olduğu, bunu kesen yoldaki araçların yol vermek zorunda olduğu ve bu durumun levhalarla belirtildiği yoldur. Tali yol ise bağlandığı ana yola kıyasla daha az önemde olan, trafik yoğunluğu daha düşük olan yoldur.
Kural nettir: Tali yoldan gelen araç, ana yoldaki araca her koşulda yol vermek zorundadır. Sağdan gelip gelmediğine bakılmaz. Tali yolda olup ana yolda araç varken geçiş hakkı iddiasında bulunulamaz.
Ana yola girişte "Dur" (kırmızı sekizgen) veya "Yol Ver" (ters üçgen) levhası bulunur. "Dur" levhasında araç tamamen durmalı, sağı ve solu kontrol ettikten sonra ilerleyebilir. "Yol Ver" levhasında ise durmak zorunlu değildir ancak ana yolda araç varsa kesinlikle beklenmelidir.
Kontrolsüz kavşak, trafik ışığı, trafik polisi veya öncelik levhası bulunmayan kavşaktır. Bu kavşaklarda geçiş hakkı sıralaması 2918 sayılı Kanun'un 57. maddesine göre şöyle işler:
Önce şu soruyu sor: Kavşakta geçiş üstünlüğüne sahip araç (ambulans, itfaiye, polis) var mı? Varsa herkes ona yol verir, diğer tüm kurallar ikinci plana geçer.
Geçiş üstünlüğüne sahip araç yoksa sıralama şöyledir:
1. Motorsuz araç sürücüleri ve iş makinesi sürücüleri, tüm motorlu araçlara yol vermek zorundadır. 2. Motorlu araçlar arasında soldaki araç, sağdan gelen araca yol vermek zorundadır. 3. Dönüş yapan araç, düz giden araca yol vermek zorundadır (dönüş yönü fark etmez). 4. Traktör ve kamyon gibi ağır araçlar, diğer motorlu araçlara yol vermek zorundadır (dönüş yönüne bakılmaksızın). 5. Kavşak giriş ve çıkışlarındaki yaya geçitlerinde karşıya geçen yayalara tüm araçlar yol vermek zorundadır.
Özetle kontrolsüz kavşakta öncelik sıralaması şöyledir: Yaya geçidindeki yayalar → geçiş üstünlüğüne sahip araçlar → motorlu araçlar (sağdan gelen önce) → motorsuz araçlar ve iş makineleri en sona.
Traktör özel bir kategoridedir ve sınavlarda sık çıkar. Traktör motorsuz bir araç değildir; motorlu bir araçtır. Dolayısıyla motorsuz araçlardan önce gelir. Ancak traktör, diğer motorlu araçlara (otomobil, motosiklet, kamyonet vb.) karşı yol vermek zorundadır. Dönüş yapıyor olsa bile, sağdan geliyor olsa bile traktör diğer motorlu araçlara yol verir.
Kısaca: Traktör, motorsuz araçlardan önce ama binek araç ve motosiklet gibi standart motorlu araçlardan sonra gelir.
Trafik ışığının bulunduğu kavşaklarda ışık önceliklidir. Yeşil ışıkta bile kavşağa girerken yaya geçidinde yaya varsa önce yayaya yol verilir. Işık yeşil olsa dahi ilerlemek kavşak içinde tıkanmaya yol açacaksa kavşağa girmek yasaktır.
Işıklı kavşakta sağ-sol kuralı değil ışık kuralı geçerlidir. Ancak ışığın arızalandığı ya da yanmadığı durumda kavşak otomatik olarak kontrolsüz kavşak statüsüne geçer ve yukarıdaki kurallar devreye girer.
Dönel kavşaklarda geçiş üstünlüğü değil, geçiş önceliği kuralı geçerlidir. Kavşak içinde zaten seyir halinde olan araçların önceliği vardır. Kavşağa yeni girmek üzere olan araç, bisikletçiler dahil kavşak içindeki tüm araçlara yol vermek zorundadır. Dönel kavşakta "sağdan gelen önce geçer" kuralı uygulanmaz.
Bir yan yoldan ya da bağlantı yolundan bölünmüş ana yola çıkan araç, ana yoldaki araçlara yol vermek zorundadır. Sağdan gelse bile bu kural geçerlidir. Bölünmüş yolda seyreden araçların önceliği her zaman korunur.
Yaya geçitleri, kavşak içinde olsun veya olmasın, araçların yayalara öncelik tanıması gereken noktalardır. Yaya geçidinde karşıya geçmekte olan ya da geçmek üzere olan yayaya tüm araçlar yol vermek zorundadır. Yaya geçidine yaklaşırken hız azaltılmalıdır.
Kavşak dışındaki yaya geçitlerinde araçların durma yükümlülüğü daha da belirgindir. Yayaya yol vermemek hem para cezasına hem de ceza puanına yol açar.
Yayaların da sorumlulukları vardır. Yaya, yalnızca belirlenmiş geçit yerlerinden karşıya geçmekle yükümlüdür. İşaretli geçit varken başka noktadan karşıya geçen yaya geçiş hakkını kullanamaz.
İki araç karşılıklı geldiğinde yan yana geçiş mümkün değilse aşağıdaki kurallar uygulanır:
Yokuşlarda, yokuş inen araç yokuş çıkan araca yol vermek zorundadır. Yokuş çıkan araç daha zor durumda olduğu için öncelik ona tanınmıştır.
Düz dar yollarda ise özel bir öncelik kuralı yerine güvenli şekilde geri manevra yapabilecek olan araç geri çekilir ve diğerine yol verir.
Trafik levhası aksi belirtmedikçe, rayda hareket eden tramvayların kavşaklarda geçiş üstünlüğü vardır. Yani tüm araçlar tramvaya yol vermek zorundadır. Bu kural özellikle tramvay hatlarının olduğu şehirlerde kritik önem taşır.
Bir işyeri, site veya otopark çıkışından ana yola dahil olan araç, yoldaki tüm araçlara ve yayalara yol vermek zorundadır. Bu araçların herhangi bir geçiş önceliği yoktur.
Genel öncelik hiyerarşisi şöyle özetlenebilir: Geçiş üstünlüğüne sahip görevdeki araçlar (ambulans > itfaiye > polis > sivil savunma) en önce geçer. Yaya geçidindeki yayalar, kavşak içi veya dışı fark etmeksizin araçlardan önce gelir. Ana yoldaki araçlar, tali yoldan gelenlere karşı önceliklidir. Düz giden araç, dönüş yapana karşı önceliklidir. Motorlu araçlarda sağdan gelen, soldakine karşı önceliklidir. Traktör ve ağır araçlar, diğer motorlu araçlara yol verir. Motorsuz araçlar ve iş makineleri ise tüm motorlu araçlara yol verir.